წმინდა თამარ მეფის ორდენის ისტორია
წმინდა თამარ მეფის ორდენი საქართველოს სამეფო სახლის ისტორიული ქართული ორდენია.
ორდენის სათავეები პირველი მსოფლიო ომის დროს საქართველოს ეროვნული დამოუკიდებლობისთვის ბრძოლას უკავშირდება. თავდაპირველად იგი ქართულმა ლეგიონმა 1915 წელს წმინდა თამარ მეფის ნიშნის სახელწოდებით დააწესა, 1918 წელს კი საქართველოს დემოკრატიულმა რესპუბლიკამ ოფიციალურად აღიარა დამსახურების ორდენად. საქართველოში საბჭოთა რუსეთის შეჭრისა და ქვეყნის ოკუპაციის შემდეგ ორდენის მოქმედება შეწყდა. 1942 წელს იგი საქართველოს სამეფო სახლის ფარგლებში მისმა სამეფო უმაღლესობამ უფლისწულმა ირაკლი ბაგრატიონ-მუხრანელმა აღადგინა.
2008 წლიდან მისი სამეფო უმაღლესობა უფლისწული დავით ბაგრატიონ-მუხრანელი საქართველოს სამეფო სახლის მეთაური და წმინდა თამარ მეფის ორდენის სუვერენული დიდი მაგისტრია.
ორდენი წმინდა თამარ მეფის სახელს ატარებს. იგი საქართველოს ისტორიის ერთ-ერთი უდიდესი და ყველაზე პატივცემული ხელმწიფეა, რომლის მეფობასაც საქართველოს სახელგანთქმული ოქროს ხანა უკავშირდება.
ორდენის სათავეები პირველი მსოფლიო ომის დროს
პირველი მსოფლიო ომის დროს იძულებით ემიგრაციაში მყოფი ქართველი პოლიტიკური ლიდერები რუსეთის იმპერიისგან საქართველოს გასათავისუფლებლად საერთაშორისო მხარდაჭერის მოპოვებას ცდილობდნენ.
საქართველოს დამოუკიდებლობის კომიტეტი, რომელიც ასევე საქართველოს ეროვნული კომიტეტის სახელით იყო ცნობილი, ბერლინში მოქმედებდა. მას ხელმძღვანელობდნენ გამოჩენილი ქართველი პოლიტიკური და ინტელექტუალური მოღვაწეები, მათ შორის თავადი გიორგი მაჩაბელი და მიხეილ წერეთელი.
გერმანიის მხარდაჭერით კომიტეტმა 1915 წელს ქართული ლეგიონის ორგანიზებას შეუწყო ხელი. ლეგიონი ქართველი მოხალისეებისგან, ლტოლვილებისა და ყოფილი სამხედრო ტყვეებისგან შედგებოდა. მისი მიზანი იყო საქართველოს დამოუკიდებლობის საქმის ხელშეწყობა და კავკასიაში რუსეთის იმპერიული მმართველობისადმი წინააღმდეგობის გაღვივება.
ლეგიონის რიცხოვნობა დროთა განმავლობაში იცვლებოდა, თუმცა ათას კაცს აღემატებოდა. მისი პირველი მეთაური ლეიტენანტი ჰორსტ შლიფაკი იყო, ხოლო ლეო კერესელიძე ლეგიონის უმაღლესი რანგის ქართველი ოფიცერი და საქართველოს დამოუკიდებლობის მოძრაობასთან დაკავშირებული ერთ-ერთი წამყვანი სამხედრო მოღვაწე იყო.
წმინდა თამარ მეფის ნიშანი
მოგვიანებით, 1915 წელს, ქართულმა ლეგიონმა წმინდა თამარ მეფის ნიშანი დააწესა, რათა საქართველოს დამოუკიდებლობის საქმისთვის გაწეული განსაკუთრებული სამსახური აღენიშნა.
ნიშანი სამოქალაქო და სამხედრო სახით გაიცემოდა. მისი დიზაინის ავტორად ლეიტენანტი ჰორსტ შლიფაკი მიიჩნევა. ლენტი წითელ და შავ ფერებს აერთიანებდა, რომლებიც იმხანად ქართულ ეროვნულ მოძრაობასთან ასოცირდებოდა.
ჯილდოსთვის წმინდა თამარ მეფის სახელისა და გამოსახულების მინიჭებით მისმა დამფუძნებლებმა დამოუკიდებლობისთვის თანამედროვე ეპოქაში მიმდინარე ბრძოლა საქართველოს სუვერენიტეტს, ეროვნულ ერთიანობას, ქრისტიანულ მემკვიდრეობასა და კულტურულ მიღწევებს დაუკავშირეს.
საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის მიერ აღიარება
1918 წლის 26 მაისს საქართველომ დამოუკიდებლობა გამოაცხადა და რუსეთის იმპერიის საუკუნეზე მეტი ხნის მმართველობის შემდეგ საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა დააარსა.
1918 წელს საქართველოს მთავრობამ წმინდა თამარ მეფის ნიშანი ოფიციალურად აღიარა დამსახურების ორდენად. ამგვარად, იგი ახლად დამოუკიდებელი ქართული სახელმწიფოს ოფიციალურ ჯილდოდ იქცა და ამავე დროს ქართულ ლეგიონთან ისტორიული კავშირი შეინარჩუნა.
ორდენით ჯილდოვდებოდნენ ქართველები და საქართველოს უცხოელი მხარდამჭერები, რომლებსაც საქართველოსა და მისი ეროვნული საქმისთვის გამორჩეული სამხედრო, პოლიტიკური, დიპლომატიური თუ სხვაგვარი სამსახური გაეწიათ.
საბჭოთა ოკუპაციის შემდეგ მოქმედების შეწყვეტა
საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის დამოუკიდებლობას 1921 წლის თებერვალში საბჭოთა რუსეთის შემოჭრამ და ქვეყნის შემდგომმა ოკუპაციამ მოუღო ბოლო.
საბჭოთა ხელისუფლების დამყარების შემდეგ დამოუკიდებელი საქართველოს ინსტიტუტები, ჯილდოები და ეროვნული სიმბოლოები აიკრძალა. მრავალი ქართველი პოლიტიკური, სამხედრო, ინტელექტუალური, სასულიერო და კულტურის მოღვაწე დახვრიტეს, დააპატიმრეს, დევნეს ან სამშობლოს დატოვება აიძულეს.
წმინდა თამარ მეფის ორდენი საქართველოში ღიად ვეღარ მოქმედებდა. მიუხედავად ამისა, მისი ხსოვნა და ეროვნული მნიშვნელობა შემორჩა როგორც იძულებით ემიგრაციაში მყოფ ქართველთა შორის, ისე მათ შორის, ვინც საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენისთვის ბრძოლას განაგრძობდა.
ორდენის აღდგენა უფლისწულ ირაკლი ბაგრატიონ-მუხრანელის მიერ
1942 წელს ქართველ ტრადიციონალისტთა კავშირმა მის სამეფო უმაღლესობას უფლისწულ ირაკლი ბაგრატიონ-მუხრანელს ორდენის აღდგენის თხოვნით მიმართა.
უფლისწულმა ირაკლიმ ორდენი საქართველოს სამეფო სახლის უფლებამოსილების საფუძველზე და მამის, მისი სამეფო უმაღლესობის უფლისწულ გიორგი ბაგრატიონ-მუხრანელის, თანხმობით აღადგინა. უფლისწული გიორგი იმხანად საქართველოს სამეფო სახლის მეთაური იყო და სამეფო სახლი მას დე იურე მეფე გიორგი XIII-დ მიიჩნევდა.
უფლისწულმა ირაკლიმ დიდი მაგისტრობა იკისრა და ორდენის მკაფიოდ ქართული ეროვნული ხასიათი შეინარჩუნა. ორდენი კვლავ აღიარებდა განსაკუთრებულ სამსახურს საქართველოსთვის, ეროვნული დამოუკიდებლობის საქმისთვის, ქართული ისტორიისა და კულტურის დაცვისა და პოპულარიზაციისთვის, აგრეთვე ქვეყნის კანონიერი ეროვნული და მონარქიული ინსტიტუტების აღდგენისთვის.
უფლისწულ ირაკლის დიდი მაგისტრობის დროს ორდენი შერჩევითად ენიჭებოდათ იძულებით ემიგრაციაში მცხოვრებ ქართველებს, საქართველოს ეროვნული საქმის უცხოელ მხარდამჭერებსა და ევროპის სამეფო და საიმპერატორო სახლების წევრებს.
ორდენით დაჯილდოებულ გამორჩეულ პირთა შორის იყვნენ:
- რუსეთის დიდი მთავარი ვლადიმირ კირილოვიჩი, რუსეთის საიმპერატორო სახლის მეთაური
- ფრანსისკო დე ბურბონ ი დე ბურბონი, სევილიის ჰერცოგი და ბურბონ-სევილიის სახლის მეთაური
- საბჭოთა ოკუპაციის შემდეგ იძულებით ემიგრაციაში წასული გამოჩენილი ქართველი პოლიტიკური, სამხედრო, ინტელექტუალური და კულტურის მოღვაწეები
ამ დანიშვნებმა ხელი შეუწყო, რომ საერთაშორისო საზოგადოების ყურადღებაში შენარჩუნებულიყო საქართველოს ისტორია, კულტურა, ეროვნული იდენტობა და დამოუკიდებლობისკენ მისი უწყვეტი სწრაფვა.
უფლისწულ გიორგის დიდი მაგისტრობა
1977 წელს უფლისწულ ირაკლის გარდაცვალების შემდეგ მისმა ვაჟმა, მისმა სამეფო უმაღლესობამ უფლისწულმა გიორგი ბაგრატიონ-მუხრანელმა, საქართველოს სამეფო სახლის მეთაურობა და ორდენის დიდი მაგისტრობა გადაიბარა.
სიფრთხილისა და დინასტიური პოლიტიკის მოსაზრებებით უფლისწულმა გიორგიმ გადაწყვიტა, ორდენში რეგულარული დანიშვნები აღარ განეხორციელებინა. ამიტომ მისი დიდი მაგისტრობის პერიოდში ორდენი დიდწილად უმოქმედო დარჩა.
უმოქმედობის ამ პერიოდს ორდენი არ გაუუქმებია და მისი დინასტიური უწყვეტობა არ შეუწყვეტია. დიდი მაგისტრობა კვლავ საქართველოს სამეფო სახლის მეთაურობასთან იყო დაკავშირებული.
უფლისწულ დავითის სუვერენული დიდი მაგისტრობა
უფლისწული გიორგი 2008 წლის 16 იანვარს თბილისში გარდაიცვალა. მის შემდეგ საქართველოს სამეფო სახლის მეთაური მისი ვაჟი, მისი სამეფო უმაღლესობა უფლისწული დავით ბაგრატიონ-მუხრანელი, გახდა.
2008 წლიდან უფლისწული დავითი საქართველოს სამეფო სახლის მეთაური და წმინდა თამარ მეფის ორდენის სუვერენული დიდი მაგისტრია.
მისი უფლებამოსილებით ორდენი საქართველოს სამეფო სახლის სარაინდო სისტემაში კვლავ ამოქმედდა. უფლისწულმა დავითმა გამოსცა ახალი საკონსტიტუციო სიგელი, განაახლა დანიშვნები და ორდენი საქართველოს სამეფო ორდენების თანამედროვე სტრუქტურასა და მმართველობაში ჩართო.
ორდენი კვლავ ინარჩუნებს ისტორიულ კავშირს საქართველოს დამოუკიდებლობისთვის ბრძოლასთან და ამავე დროს განსაკუთრებულ სამსახურს აღიარებს საქართველოს, ქართველი ხალხის, საქართველოს ისტორიის, კულტურის, ეროვნული იდენტობისა და სამეფო სახლის წინაშე.
2025 წლის 15 აპრილს უფლისწულმა დავითმა გამოსცა ოფიციალური დოკუმენტი, რომლითაც განსაზღვრა და დაადასტურა დიდი ყელსაბამის, ორდენის უმაღლესი და ყველაზე საზეიმო ხარისხის, პრივილეგიები, ღირსებები, ადგილი ცერემონიულ იერარქიაში და მემკვიდრეობითი ხასიათი.
წმინდა თამარ მეფე და საქართველოს ოქროს ხანა
ორდენი წმინდა თამარ მეფის სახელს ატარებს. იგი საქართველოს ისტორიის ერთ-ერთი უდიდესი და ყველაზე პატივცემული ხელმწიფეა.
მისი მეფობის დროს საქართველო ეროვნული ძლიერების, ერთიანობის, კეთილდღეობისა და კულტურული აღმავლობის განსაკუთრებულ ხანაში შევიდა, რომელიც საქართველოს ოქროს ხანის სახელითაა ცნობილი.
საქართველოს სამფლობელოები და გავლენა შავი ზღვიდან კასპიის ზღვამდე ვრცელდებოდა, ქვეყანა კი რეგიონის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს პოლიტიკურ და კულტურულ ძალად იქცა.
წმინდა თამარ მეფე ქართული სუვერენიტეტის, ეროვნული ერთიანობის, ქრისტიანული რწმენის, ბრძნული მმართველობისა და ქართველი ხალხისადმი ერთგულების მარადიულ სიმბოლოდ იქცა.
სწორედ ამიტომ შეირჩა მისი სახელი და გამოსახულება იმ ჯილდოსთვის, რომელიც XX საუკუნეში საქართველოს ეროვნული დამოუკიდებლობისთვის ბრძოლის დროს დაწესდა.
ისტორიული დანიშნულება და უწყვეტი ხასიათი
წმინდა თამარ მეფის ორდენი ინარჩუნებს იმ ეროვნულ დანიშნულებას, რომელმაც მის თავდაპირველ დაარსებას საფუძველი დაუდო.
ისტორიულად ორდენით აღინიშნებოდა განსაკუთრებული სამსახური შემდეგ სფეროებში:
- საქართველოსა და ქართველი ხალხის სამსახური
- საქართველოს დამოუკიდებლობის, სუვერენიტეტისა და ეროვნული იდენტობის დაცვა
- ქართული ისტორიისა და კულტურის დაცვა და პოპულარიზაცია
- ქართველი ერის ისტორიული სიდიადისა და ტრადიციების წარმოჩენა
- საქართველოს სამეფო სახლისა და ქართული მონარქიული საქმის მხარდაჭერა
- გამორჩეული სამოქალაქო, სამხედრო, კულტურული, დიპლომატიური, საქველმოქმედო ან ჰუმანიტარული სამსახური
წმინდა თამარ მეფის ორდენი საქართველოს არწივისა და უფლისა ჩვენისა იესო ქრისტეს კვართის ორდენისგან დამოუკიდებელი ინსტიტუტია. თითოეულ ორდენს თავისი ისტორია, იდენტობა, ხარისხები, ინსიგნიები და ინსტიტუციური დანიშნულება აქვს.
ორდენი საქართველოს სამეფო სახლის მეთაურის, როგორც სუვერენული დიდი მაგისტრის, უფლებამოსილებას ექვემდებარება.
ხარისხები და ინსიგნიები
წმინდა თამარ მეფის ორდენი ოთხი ხარისხით ენიჭება:
- ესკვაირი
- დიდი ნიშნის კავალერი ან დამა
- დიდი ნიშნის სენატორი
- დიდი ყელსაბამის კავალერი ან დამა
დიდი ყელსაბამი ორდენის უმაღლესი და ყველაზე საზეიმო ხარისხია. დიდი ყელსაბამის მფლობელები ცერემონიულ იერარქიაში უშუალოდ მოსდევენ საქართველოს არწივისა და უფლისა ჩვენისა იესო ქრისტეს კვართის ორდენის დიდი ყელსაბამის მფლობელებს.
ორდენის ძირითად ინსიგნიებს განეკუთვნება ვერცხლის დიდი ნიშანი, ოქროს დიდი ნიშანი და ორდენის ყელსაბამი, აგრეთვე შესაბამისი მინიატურები, ბაფთები და სხვა ინსიგნიები, რომლებიც თითოეული ხარისხისთვისაა დადგენილი.
იხილეთ წმინდა თამარ მეფის ორდენის ხარისხები და ინსიგნიები.
ეროვნული და დინასტიური ინსტიტუტი
წმინდა თამარ მეფის ორდენის ისტორია საქართველოს ისტორიის რამდენიმე განსხვავებულ პერიოდს მოიცავს: პირველი მსოფლიო ომის დროინდელ დამოუკიდებლობის მოძრაობას, საქართველოს დემოკრატიულ რესპუბლიკას, საბჭოთა შემოჭრასა და ოკუპაციას, იძულებით ემიგრაციაში ქართული ეროვნული ინსტიტუტების შენარჩუნებას და საქართველოში სამეფო სახლის თანამედროვე აღდგენას.
ორდენის იდენტობა ეროვნულ მეხსიერებასა და დინასტიურ უწყვეტობას აერთიანებს. იგი პატივს მიაგებს მათ, ვინც საქართველოს განსაკუთრებული სამსახური გაუწია, და ამავე დროს ინარჩუნებს წმინდა თამარ მეფის ხსოვნასა და მის მეფობასთან დაკავშირებულ ღირებულებებს.
უფლისწულ დავითის სუვერენული დიდი მაგისტრობისას ორდენი კვლავ საქართველოს სამეფო სახლის მოქმედ ინსტიტუტად და საქართველოს დამოუკიდებლობის, ისტორიის, კულტურის, რწმენისა და ეროვნული ღირსების თვალსაჩინო გამოხატულებად რჩება.
დაკავშირებული ოფიციალური გვერდები
- წმინდა თამარ მეფის ორდენის ხარისხები და ინსიგნიები
- სამეფო ორდენების მმართველობა და უფლებამოსილება
- სამეფო ორდენების დელეგაციები
- საქართველოს არწივისა და უფლისა ჩვენისა იესო ქრისტეს კვართის ორდენი
