დინასტია

წარმომავლობა და უძველესი დინასტიური ტრადიცია

ბაგრატიონთა საგვარეულო უძველესი ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარიდან, სპერიდან, იღებს სათავეს. ეს მხარე დღეს თურქეთის ტერიტორიაზეა და ისპირის სახელითაა ცნობილი. სპერი ქართლის სამეფოს უკიდურეს სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში მდებარეობდა, ხოლო თავად ქართლს კლასიკური ხანის ავტორები იბერიად მოიხსენიებდნენ. მოსახლეობის ენობრივი და ეთნიკური შემადგენლობის გამო სპერის კუთვნილებაზე საუკუნეთა განმავლობაში დავა მიმდინარეობდა და სასაზღვრო შეტაკებები ხდებოდა. მიუხედავად ამისა, იგი ყოველთვის ქართული მხარე იყო.

მოგვიანებით ბაგრატიონთა საგვარეულოს შტოები ქართულ მიწებზე, სომხეთსა და ჰერეთში დამკვიდრდნენ. საგვარეულოს წარმომადგენლებმა თითოეულ ამ მხარეში მმართველობა მოიპოვეს.

შუა საუკუნეების ქართულ ისტორიოგრაფიაში დაცული უძველესი დინასტიური ტრადიციის თანახმად, ბაგრატიონები ბიბლიური მეფე დავითის შთამომავლები არიან. ამ წარმომავლობის რწმენა დინასტიის თვითშეგნებისა და ქრისტიანული მეფობის მისეული იდეალის განუყოფელ ნაწილად იქცა. ბაგრატიონთა მეფობა მჭიდროდ იყო დაკავშირებული საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიასთან. სამეფო ხელისუფლება და ეკლესია საუკუნეთა განმავლობაში ერთად განსაზღვრავდნენ საქართველოს პოლიტიკურ, სულიერ და კულტურულ ცხოვრებას.

დედის ხაზით ნათესაობისა და პოლიტიკური მემკვიდრეობის საფუძველზე ბაგრატიონებმა საქართველოს უწინდელი ფარნავაზიანი და ხოსროიანი მმართველების სამეფო ტრადიციაც გააგრძელეს. ქართული მატიანეები ქართლის პირველ ბაგრატიონ ერისმთავარ გუარამს დედის ხაზით ფარნავაზიანთა დინასტიას უკავშირებენ. ამ კავშირმა ბაგრატიონებს ქართლის უძველეს მონარქიასთან როგორც გენეალოგიური, ისე პოლიტიკური უწყვეტობა შესძინა.

ბაგრატიონთა დინასტია დღემდე შემორჩენილ ქრისტიანულ სამეფო სახლებს შორის უძველესია. იაპონიის საიმპერატორო სახლის შემდეგ კი იგი სიძველით მეორეა მსოფლიოში არსებულ სამეფო დინასტიებს შორის.

საქართველოში ბაგრატიონები მმართველ დინასტიად VI საუკუნეში ჩამოყალიბდნენ, როდესაც სასანიანთა ირანსა და ბიზანტიის იმპერიას შორის მეტოქეობის პირობებში გუარამი ქართლის ერისმთავარი გახდა. 888 წელს ადარნასე II-მ „ქართველთა მეფის“ ტიტული მიიღო. 978 წელს ბაგრატ III აფხაზთა მეფედ აკურთხეს, ხოლო 1008 წელს იგი პირველი ხელმწიფე გახდა, რომელიც „აფხაზთა და ქართველთა მეფის“ ტიტულს ატარებდა. ამით დასავლეთ და აღმოსავლეთ საქართველოს სამეფო ხელისუფლება ერთ ხელში გაერთიანდა.

საქართველოს მონარქია

ბაგრატ III-ისა და მისი შთამომავლების მმართველობისას საქართველოს სამეფოს პოლიტიკური და კულტურული ერთიანობა განმტკიცდა. დინასტიის უდიდეს ხელმწიფეთა შორის იყვნენ წმინდა მეფე დავით IV აღმაშენებელი, რომელიც 1089–1125 წლებში მეფობდა, და წმინდა თამარ მეფე, რომელიც 1184–1213 წლებში მეფობდა. მათი მეფობის ხანა შუა საუკუნეების საქართველოს ძლიერების, კეთილდღეობის, განათლებისა და საერთაშორისო გავლენის მწვერვალად იქცა.

XV საუკუნეში საქართველოს ერთიანი სამეფო დაიშალა. ამის შემდეგ სამეფო სახლის სხვადასხვა შტო ქართლის, კახეთისა და იმერეთის ტახტებს ფლობდა. ამ სამეფოებში მონარქია XIX საუკუნემდე არსებობდა და რუსეთის იმპერიის მიერ მათი ანექსიის შედეგად გაუქმდა.

მუხრანბატონთა შტო

ერთიანი საქართველოს დაშლის შედეგად წარმოქმნილი ქართლის სამეფოს პირველი მეფე კონსტანტინე II იყო, მეფე ალექსანდრე I-ის შვილიშვილი. სამეფო სახლის მუხრანბატონთა შტოს 1512 წელს საფუძველი ჩაუყარა ბაგრატ I-მა, კონსტანტინე II-ის უმცროსმა ვაჟმა და მეფე დავით X-ის ძმამ. ბაგრატმა მუხრანი საუფლისწულოდ, ანუ მემკვიდრეობით სამფლობელოდ, მიიღო და ზემო ქართლის სარდლად მსახურობდა.

შემდგომში მუხრანბატონთა შტომ ქართლის სამეფო ტახტი დაიკავა. 1658 წელს მუხრანბატონი ვახტანგ V ქართლის მეფე გახდა. მის შემდეგ ამ შტოს წარმომადგენლებს აღმოსავლეთ საქართველოს პოლიტიკურ ცხოვრებაში უმნიშვნელოვანესი ადგილი ეკავათ. სამეფო სახლის დღევანდელი მეთაური სწორედ ამ შტოს შთამომავალია.

ეკლესია, სამართალი და სწავლა-განათლება

საქართველოს მონარქიის ისტორიის სრულად გააზრება შეუძლებელია იმ მჭიდრო კავშირის გარეშე, რომელიც სამეფო ხელისუფლებასა და საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიას შორის არსებობდა. ბაგრატიონთა დინასტიის მეფეები იცავდნენ ეკლესიას, აარსებდნენ და აღადგენდნენ მონასტრებს, ხელს უწყობდნენ სწავლა-განათლებასა და ქვეყნის სულიერ ერთიანობას. ეკლესიამ დინასტიის რამდენიმე წარმომადგენელი წმინდანად შერაცხა. მათ შორის არიან წმინდა მეფე დავით IV აღმაშენებელი, წმინდა თამარ მეფე, წმინდა მეფე დემეტრე II თავდადებული და წმინდა მოწამე მეფე ლუარსაბ II.

დინასტიის წევრები სასულიერო მოღვაწეობასაც ეწეოდნენ; რამდენიმე მათგანი საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის ტახტზე აღსაყდრდა. მათ შორის განსაკუთრებით გამოირჩეოდა კათოლიკოს-პატრიარქი ანტონ I, ფილოსოფოსი, ისტორიკოსი, განმანათლებელი და მთარგმნელი, რომელმაც ქართული ინტელექტუალური ცხოვრების განვითარებაში დიდი წვლილი შეიტანა.

საქართველოს მეფეები ამავე დროს ქვეყნის ლაშქრის მთავარსარდლები იყვნენ, თუმცა ბაგრატიონთა მოღვაწეობა ბრძოლის ველით არ შემოიფარგლებოდა. დინასტიის წარმომადგენლებმა თავი გამოიჩინეს დიპლომატიაში, სახელმწიფო მართვაში, სამართალში, ლიტერატურაში, ფილოსოფიაში, ისტორიოგრაფიაში, გეოგრაფიასა და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებებში.

წმინდა მეფე დავით IV-მ დააარსა გელათის მონასტერი და მასთან არსებული სახელგანთქმული აკადემია. გელათი შუა საუკუნეების საქართველოს ერთ-ერთ უმთავრეს საეკლესიო, საგანმანათლებლო, სამეცნიერო და კულტურულ ცენტრად იქცა. სამეფო მფარველობა ხელს უწყობდა ხელნაწერთა შექმნას, მთარგმნელობით საქმიანობას, განათლებასა და მთელ სამეფოში ეკლესია-მონასტრების მშენებლობას.

ვახტანგ VI-ს განსაკუთრებული ადგილი უკავია ქართული სამართლისა და მეცნიერების ისტორიაში. მან თბილისში პირველი ქართული სტამბა დააარსა, შეადგინა კანონთა მნიშვნელოვანი კრებული, ხელი შეუწყო ასტრონომიის, გეოგრაფიის, მედიცინისა და ისტორიის შესწავლას და „ქართლის ცხოვრების“ ახალი რედაქცია შეადგენინა. ანტონ I-მა, ვახუშტი ბატონიშვილმა, იოანე ბატონიშვილმა, დავით ბატონიშვილმა და თეიმურაზ ბატონიშვილმა უმნიშვნელოვანესი წვლილი შეიტანეს ქართულ მეცნიერებასა და კულტურაში.

ანექსია, რეპრესიები და გადასახლება

რუსეთის იმპერიამ 1801 წელს ქართლ-კახეთის სამეფოს, ხოლო 1810 წელს იმერეთის სამეფოს ანექსია მოახდინა. ბაგრატიონთა მმართველ შტოებს სამეფო ხელისუფლება ჩამოართვეს. სამეფო ოჯახის მრავალი წევრი საქართველოდან ძალით გადაასახლეს ან მეთვალყურეობის ქვეშ მოაქციეს; სხვებს კი იმპერიის სხვა მხარეებში ცხოვრება აიძულეს. გადასახლებასა და ემიგრაციაში დინასტიის წევრებმა სამხედრო და საზოგადოებრივი სამსახური განაგრძეს, ხოლო მეცნიერებაში, ლიტერატურასა და ხელოვნებაში მოღვაწეობის ახალი ასპარეზი იპოვეს.

მრავალი ქართველისთვის სამეფო გვირგვინი ეროვნული უწყვეტობის, სტაბილურობისა და მომავლის იმედის სიმბოლოდ დარჩა. საქართველომ სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობა 1918 წელს აღადგინა. 1921 წლის თებერვალში წითელი არმიის შემოჭრის შედეგად საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკა დაემხო და ქვეყანა ძალით მოაქციეს საბჭოთა სახელმწიფოს შემადგენლობაში.

1930 წელს უფლისწული გიორგი ბაგრატიონ-მუხრანელი დააპატიმრეს. რუსი მწერლის მაქსიმ გორკის ჩარევის შედეგად მან და მისმა ოჯახმა 1931 წელს საბჭოთა კავშირის დატოვების ნებართვა მიიღეს. მისი ქალიშვილი, უფლისწული მარიამ ბაგრატიონ-მუხრანელი, მოგვიანებით თბილისში დაბრუნდა. იგი დააპატიმრეს და რვა წლით ციმბირში გადაასახლეს. უფლისწული მარიამი 1992 წელს გარდაიცვალა და მცხეთის სვეტიცხოვლის საკათედრო ტაძარში დაკრძალეს.

სამეფო სახლი ემიგრაციაში

1940 წელს უფლისწული ირაკლი ბაგრატიონ-მუხრანელი იტალიელ გრაფინია მარია ანტონიეტა პასკუინიზე დაქორწინდა. მათი ვაჟი, უფლისწული გიორგი ბაგრატიონ-მუხრანელი, 1944 წელს რომში დაიბადა.

უფლისწული ირაკლი მთელი სიცოცხლე საქართველოში დაბრუნებაზე ოცნებობდა. მისმა დედამ, უფლისწულმა ელენე ბაგრატიონ-მუხრანელმა, საქართველოში მცხოვრებ ქალიშვილს, უფლისწულ მარიამს, სთხოვა, მისთვის სვეტიცხოვლის საკათედრო ტაძრიდან ქართული მიწა ჩაეტანა. უფლისწულმა ელენემ მიწა საკუთარი დაკრძალვისთვის შეინახა. თუმცა, როდესაც უფლისწული ირაკლი 1977 წლის 30 ოქტომბერს მადრიდში გარდაიცვალა, ეს მიწა მის საფლავში ჩაიტანეს.

კომუნისტური რეჟიმის შეზღუდვების მიუხედავად, საბჭოთა საქართველოში უფლისწულ ირაკლის პანაშვიდის გადახდის ნება დართეს. განსვენებული უწმინდესი და უნეტარესი, სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქი ილია II მოგვიანებით ამ პანაშვიდის გარემოებებს იხსენებდა.

1995 წლის 19 აგვისტოს, ფერისცვალების დღესასწაულზე, უფლისწულმა გიორგიმ საქართველოში გადმოასვენა მამამისის, უფლისწულ ირაკლის, აგრეთვე პაპისა და ბებიის, უფლისწულ გიორგისა და უფლისწულ ელენეს, ნეშტები. სამივეს ნეშტი მცხეთის სვეტიცხოვლის საკათედრო ტაძარში, სამშობლოს მიწაში, დაკრძალეს.

ევროპული დინასტიური კავშირები

მუხრანბატონთა შტომ ევროპის რამდენიმე სამეფო და საიმპერატორო სახლთან მჭიდრო დინასტიური კავშირები დაამყარა. უფლისწულ ირაკლის და იყო უფლისწული ლეონიდა ბაგრატიონ-მუხრანელი, რომელიც რუსეთის დიდ მთავარ ვლადიმერ კირილოვიჩზე დაქორწინდა. მათი ქალიშვილი, დიდი მთავარი მარია ვლადიმიროვნა, განსვენებული უფლისწული გიორგის მამიდაშვილია; უფლისწულ დავითს კი მამის მამიდაშვილად ერგება. მოგვიანებით უფლისწული ირაკლი ესპანეთის ინფანტა მარია დე ლას მერსედეს დე ბავიერა ი ბურბონზე დაქორწინდა. იგი ბავარიის პრინცესა და ვიტელსბახთა სახლის წევრი იყო. ამ ქორწინებით ბაგრატიონთა სახლი ბავარიისა და ესპანეთის სამეფო სახლებს დაუკავშირდა.

საქართველოში დაბრუნება

1991 წელს საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენის შემდეგ უფლისწულმა გიორგიმ სამეფო სახლის კავშირი სამშობლოსთან საჯაროდ განაახლა. სამეფო სახლის ცნობით, საქართველოს მთავრობამ და პარლამენტმა იგი ყოფილი სამეფო ოჯახის მეთაურად აღიარეს. 1995 წელს საქართველოში დაბრუნებისას იგი სახელმწიფოსა და ეკლესიის ხელმძღვანელებმა მიიღეს. ამ მიღებით მისი, როგორც სამეფო სახლის მეთაურის, სტატუსი კიდევ ერთხელ საჯაროდ დადასტურდა.

ესპანეთში ხორხე დე ბაგრატიონის სახელით ცნობილი უფლისწული გიორგი გამორჩეული ავტომრბოლელიც იყო. მან საერთაშორისო ავტოსპორტში, განსაკუთრებით რალიში, დიდ წარმატებას მიაღწია და 1979 და 1981 წლებში ესპანეთის რალის ჩემპიონატი მოიგო. 2005 წელს იგი საქართველოში მუდმივად დასახლდა. უფლისწული გიორგი 2008 წლის 16 იანვარს თბილისში გარდაიცვალა და სვეტიცხოვლის საკათედრო ტაძარში დაკრძალეს.

სამეფო სახლის დღევანდელი მეთაური

საქართველოს სამეფო სახლის დღევანდელი მეთაური და საქართველოს გაერთიანებული სამეფოს ტახტის დინასტიური მემკვიდრეა მისი სამეფო უმაღლესობა ბატონიშვილი დავით ბაგრატიონ მუხრან ბატონი. მამამისის, უფლისწულ გიორგის, გარდაცვალების შემდეგ იგი დინასტიური ტრადიციის შესაბამისად ჩაუდგა სათავეში სამეფო სახლს.

სამეფო სახლი ბატონიშვილ დავითს საქართველოს ისტორიული გვირგვინის კანონიერ მემკვიდრედ, სამეფო სახლის სუვერენულ მეთაურად და მისი დინასტიური ორდენების დიდ მაგისტრად აღიარებს. მისი მეთაურობით ბაგრატიონთა უძველესი მემკვიდრეობა კვლავ ცოცხლობს და საქართველოს, მის ისტორიას, ეკლესიასა და ხალხს ემსახურება.

დინასტიის გალერეა